Antony Chawagarira
Eka miawara ya hina ya mindyangu, ku hava swiyimo swa khale leswi hi tshama hi swi tirhisa ku tiva loko n’wana loyi a tivaka leswaku u ta ri muaka wa yena kumbe a hi wa wena. Eka xihloko lexi hi ta hlamusela ndlela dza khale leti vanhu va sungula ku ti tirhisa, hi ri karhi hi vulavula hi leswi swi vulaka swona naswona hi hlamusela leswi u nga swi endlaka leswaku u tiwisa swona hi ndlela leyi nga khumbiki n’wana naswona yi landzela vumunhu bya n’wina van’wana.
1. Ku yisa n’wana ehenhla ka musha kekulu (ku fikela emuswini)
Ku hlaya leswaku loko munhu a fike emuswini hi n’wana wa yena wa ntiva, n’wana u rhandza ku twa ku vuka loko mufambisi wa yena a nghena enhoveni. Van’wana va kambela leswaku loko n’wana a nga vuki loko u nghena, sweswo swi kombisa leswaku a ri wa wena. Leswi i ndlela ya khale, kambe a swi pfumeleriwi tanihi xindzhuti xa sayense.
2. Ku tlhela u tshika n’wana wa siku ro sungula
Van’wana va tivisa leswaku loko tata a ri mhaka a dlaya n’wana wa siku ro sungula, n’wana u ta vula mahlo yakwe, a ri karhi a kambela mune. Loko a nga koti, vanhu van’wana va ringeta ku vula leswaku a nga ri wa wena. Leswi swinga khumba swilo leswi n’wana a nga tlhariha ha swona, tanihi ku heta rihanyo ro biha kumbe ku hlamala, naswona a swi vuli nchumu lowu nga nghenaka hi ku tshembeka hi sayense.
3. Ku ya ehansi ka ndzhawu ya ngovu kumbe ya swikati swa mfuyi wa swinwana
Eka swikombiso swa khale, munhu a tlhela a yima n’wana eka ngiavelo wa swikati swa swilwandle kumbe nyama leswaku swikati swi ta huma swi nyikela n’wana mpfuno. Loko swikati swi huma swi ya kombela n’wana, sweswo swi hundzuluxa ku vumeriwa ka n’wina leswaku n’wana i wa ndhawu. Loko swikati swi rindza ku huma, vanhu va nga ehleketa leswaku n’wana a nga ri wa n’wina. Leswi i tinhlengeletano ta masiko ya khale naswona a swi fanelanga ku lwisa ncina na sayense.
4. Ku endla tirhisiwa ka bhutsu leswaku n’wana a yima
Ku tlula, ku endla muvulavulo lowu a ku humelela hi ku endla leswaku n’wana a yima endyangwini ni ku ringeta ku n’wi xikaya hi ku yimisa bhutsi ecansi ka nsoka wa yena. Loko n’wana a vava hi nkarhi wolowo kumbe a hetelela a hetelela a fika eka rito ra xinuna, vanhu van’wana va ta kombisa leswaku a nga ri wa n’wina. Leswi swi nga khumba ku rhula ka n’wana naswona swi nga veka n’wana ehansi ka xitirho, kutani a swi nga ri xikongomelo lexinene.
5. Ku landzela ndlela ya kukambela n’wana (ku famba)
Masiko lama vulavula leswaku loko n’wana a famba a katsa nkarhi wa yena wo ya ekusuhi ka munhu, kumbe loko a hundzuka a ta lahleka exikarhi ka rungula ra makhambo ya munhu, sweswo swi kombetela leswaku u ri mufana wa n’wi. Hambiswiritano, n’wina khomeka leswaku n’wana i n’wini wa mhaka leyi a nga kota ku famba leswaku a rhandza ku ta eku hambaneni.
Swin’we leswi u faneleke ku swi endla
– Khomani vuswikoti bya n’wana: A swiendi leswinga n’wi vava kumbe swa n’wana. A hi tirhisa swiyimo leswi swa ku vava.
– Hlawulani hi rirhandzu ni riterho: Masiko ma fanele ku tirha ku hlengeleta xitsundzuxo ni ku rhandza, a hi ku tirhisa ku lahlekeriwa.
– Kopa sayense loko swi tika: Loko ku ri na vuxaka byo tika, ku tirhisiwa ka DNA i ndlela leyi hlayisekaka ya ku vona leswaku n’wana i wa mani.
– Hanya ni ku vulavula kahle: Loko matsalwa ya tiva mhaka ya nkoka, phikisanani hi rirhandzu leswaku ku papalata ndyangu.
– Kopa vuxokoxoko: Loko ku ri na ku tsema kumbe ku vava, kombela mpfuneto wa vanghana, tshama hi tlhela hi chaya mavonelo ya maphorisa.
Xikombiso lexi xi kombisa leswaku masiko ya khale ma ni xinakulobetelo eka lunghelo ra mindyangu, kambe a ma tsali sayence. Tsundzuka ku hlayisa n’wana, ku vulavula hi ndlela yo titwa ni ku kombela DNA loko ku ri na mavhoti ya nkoka. Xikarhi ka rirhandzu, masiko ni ntiyiso i kona ndlela yo pfuna n’wana a kula kahle.
Ku rhangeriwa ka xin’wana:
Loko u lava ku hundza nteka lowu u nga ri na wona hi Xitsonga lexi nga engetelekaka kumbe u lava ku tirhisa mhaka leyi eka magazini, ndzi nga tlhela ndzi ku nyika tiko ra swipimelo swa DNA, tindlela ta rihlaza ni tinetelo ta rixaka ra vanhu va le tikweni ra n’wina.